مقدمه
اقتصاد دریایی به عنوان یکی از پیشرانهای توسعه ملی در دنیا مطرح است و سهم آن در تولید ناخالص داخلی کشورها بین ۱ تا ۵ درصد برآورد میشود. با توجه به ظرفیتهای گسترده جمهوری اسلامی ایران در حوزه دریا و سواحل، ایجاد چارچوبی برای محاسبه و ارزیابی نقش اقتصاد دریایی در نظام حسابهای ملی یک ضرورت است. این چارچوب امکان سیاستگذاری دقیقتر، جذب منابع و توسعه پایدار دریامحور را فراهم میکند.
برآورد سهم اقتصاد دریایی به دلیل نبود دادههای دقیق و تفکیکشده از آمارهای ملی با چالش روبهرو است. از میان این روشها، حساب اقماری به دلیل ارائه چارچوب استاندارد و قابلیت سیاستگذاری دادهمحور، بهترین راهکار برای توسعه پایدار اقتصاد دریا شناخته میشود.
در ایران نیز با توجه به اهداف کلان توسعه دریامحور، ضرورت ایجاد حسابهای اقماری دریایی به رسمیت شناخته شده و در جلسه دهم شورای عالی صنایع دریایی با حضور ریاست جمهوری، مرکز آمار ایران، بانک مرکزی و دبیرخانه شورا مأمور به ارزیابی حجم اقتصاد دریا شدند.
در همین راستا و باتوجه به اینکه چارچوب طبقهبندی آماری فعالیتهای دریایی در نظام توسعه دریامحور، بر مبنای تفکیک میان اقتصاد دریا و اقتصاد ساحل طراحی میشود؛ به این معنا که تمامی فعالیتهای مرتبط با بهرهبرداری مستقیم از دریا مانند حملونقل دریایی، شیلات، کشتیسازی و گردشگری دریایی ذیل اقتصاد دریا طبقهبندی میگردند و در مقابل، فعالیتهایی که با پشتوانه و پیوستگی سرزمینی به سواحل و بنادر متکیاند همچون لجستیک ساحلی و مناطق آزاد و ویژه اقتصادی به عنوان اقتصاد ساحل شناخته میشوند. این تمایز آماری به ایجاد یک نقشه شفاف از زنجیره ارزش فعالیتهای دریامحور کمک کرده و امکان پایش سهم هر بخش در تولید ناخالص داخلی و اشتغال ملی و منطقهای را فراهم میسازد.
کارکرد اصلی چنین نظام آماری در سطح سیاستگذاری، ارائه چارچوبی برای تصمیمگیریهای کلان توسعهای است؛ به گونهای که سیاستگذاران بتوانند بر اساس دادههای دقیق، ظرفیتهای بالفعل و بالقوه دریا و ساحل را شناسایی نمایند. همچنین این نظام آماری، بستر طراحی مطالعات تطبیقی منطقهای را فراهم میآورد و به دولتها امکان میدهد در قالب آمایش سرزمینی مبتنی بر توسعه دریامحور، مزیتهای نسبی مناطق ساحلی را با نیازهای ملی هماهنگ سازند. بدین ترتیب، اقتصاد دریامحور در سطح ملی به رشد پایدار و امنیت اقتصادی کمک کرده و در سطح منطقهای باعث در جدول زیر پیرامون این دو فهم کلیدی توضیحاتی ارائه شده است.
| محور | اهمیت | ضرورت | اهمیت در سیاستگذاری پیشرفت |
| حساب اقماری اقتصاد دریا | استانداردسازی دادهها و قابلیت مقایسه بینالمللیتمرکز بر فعالیتهای مستقیم دریایی مانند شیلات، کشتیرانی، انرژیهای فراساحلی | نیاز به شفافیت در سهم واقعی اقتصاد دریایی نیاز به آمار دقیق برای سهم واقعی در تولید ناخالص داخلی و اشتغال | ابزار دقیق برای سیاستهای مالی و تنظیمی بهبود سیاستهای حمایتی و توسعه صادرات |
| حساب اقماری پیشرفت دریایی (تجمیع اقتصاد دریا و ساحل) | نگاه کلنگر و پیوندی به کل زنجیره ارزش دریامحورپوشش فعالیتهای پشتیبان و پسکرانهای شامل لجستیک، صنایع فرآوری و سایر فعالیتهای محرک اقتصاد منطقهای | ضرورت یکپارچهسازی دادهها برای تصمیمسازی ملی ضرورت هماهنگی با توسعه زیرساختی و محیطزیستی | ایجاد بنیان حکمرانی دادهمحور، ارتقای تابآوری و توسعه پایدار دریامحورارتقای جایگاه بینالمللیبهبود سرمایهگذاریهای منطقهای |
برای تحقق این امر، ایجاد بستر علمی و چارچوب پیشنهادی ضروری است تا ضمن گسترش ادبیات علمی در کشور، زمینه تصمیمگیری دقیق و انتخاب راهبردهای اثربخش برای پیشرفت دریایی فراهم شود.
اقدامات کلیدی انجام شده
- تصویب طرح در برنامه کاری یکساله اندیشکده پیشرفت دریایی (1402)؛
- طرح ضرورت موضوع در شورای عالی صنایع دریایی با حضور ریاست محترم جمهور و درخواست دبیرخانه شورای عالی صنایع دریایی به منظور پیگیری موضوع؛
- برگزاری بیش از 20 جلسه کارشناسی پیرو موضوع در همکاری با سازمان برنامه و بودجه، مرکز آمار ایران، دبیرخانه شورای عالی صنایع دریایی، مجمع تشخیص مصلحت نظام، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری و مرکز همکاریهای تحول و پیشرفت ریاست جمهوری؛
- انجام 17 مکاتبه با دستگاههای همکار در طرح؛
- همکاری نزدیک با پژوهشکده آمار و پژوهشکده مطالعات فناوری جهت تدوین گزارشها؛
- بسترسازی به منظور تسریع در پیشرفت عملیات اجراییسازی حساب اقماری اقتصاد دریا (لازم به ذکر است که منابع مالی طرح در قالب بودجه توسط سازمان برنامه و بودجه در دست اقدام است. مرکز آمار فاز مقدماتی را با بودجه داخلی در دستور کار قرار داده است.)
خروجیهای پروژه
- ارسال گزارش «چارچوب تهیهی حساب اقماری اقتصاد دریا» به سازمان برنامه و بودجه به عنوان مبنای طرح نظام آماری اقتصاد دریا (پروژه عملیاتی جاری)
- چاپ مطالعات نهایی اندیشکده با عنوان «چهارچوب تهیهی نظام آماری پیشرفت دریایی» (طرحی برای افق آینده و همراستا با برنامه نظام حکمرانی در توسعه دریامحور)
اقدامات آتی
با توجه به مجموعه تلاشهای صورت گرفته پروژه مذکور در دو نسخه گزارش «چارچوب تهیهی نظام آماری پیشرفت دریایی» و «چارچوب تهیهی حساب اقماری اقتصاد دریا» تدوین شده است و در اختیار مراکز ذی صلاح قرار گرفته است.
با استقرار دولت و اختصاص نماینده ویژه رئیس جمهور به امور توسعه دریامحور (همانطور که انتظار میرفت) مرحله عملیاتی موضوع با تشکیل کارگروه منتخب در دستورکار مرکز آمار قرار گرفته و سازمان برنامه و بودجه مطابق با توافقات صورت گرفته منابع مالی طرح را تامین نماید.
متن کامل گزارش را ببینید:
بدون دیدگاه